In een eerder artikel in dit tijdschrift³ is de mijnwerkersnystagmus besproken. In dit tweede artikel gaan we in op een andere bijzondere beroepsziekte van de mijnwerker, beschreven door dr. Louis Heijermans in de eerste editie van zijn Handleiding tot de kennis der beroepsziekten⁴ uit 1908: de mijnwormziekte.

Een eerste historisch overzicht van de ziekten bij mijnwerkers is van de Engelsman George Rosen. In zijn standaardwerk The history of miners’ diseases¹ uit 1943 vermeldt hij een onderzoek uit 1862: van 83 zieke mijnwerkers lijden er 54 aan een longziekte. Kuborn² (1860, geciteerd door Rosen) vindt onder 470 zieke Belgische mijnwerkers 74 met bloedarmoede. Ook in een groep van 1518 mijnwerkers staat anemie bovenaan: zie tabel 1. Pas jaren later ontdekt men de oorzaak van deze bloedarmoede bij mijnwerkers: de mijnwormziekte. Ook de in de tabel vermelde gevallen van enteritis en huidziekten kunnen verband houden met deze aandoening.

De eerste vermeldingen van mijnwormen als beroepsziekte stammen uit de 19de eeuw, in met name Duitsland en Italië. De ziekte wordt vooral vastgesteld bij mijnwerkers die werken onder slechte hygiënische omstandigheden. Dat is ook het geval bij de aanleg van de Gotthardtunnel⁵ (Weel & Breedijk 2024). De Schrijver en Van Damme⁶ (2024) onderzoeken een grote cluster van de mijnwormziekte in de Waalse steenkoolmijnen aan het eind van de 19de eeuw. Via fecesonderzoek kan men aantonen dat gemiddeld 25 procent van de mijnwerkers die in 1902 in het Luikse steenkoolbekken werken, besmet is. De infectiegraad varieert van 12 tot 95 procent. In totaal worden er in de drie onderzochte mijnlocaties 25.000 gevallen geregistreerd.

De mijnwormen vormen een familie van kleine parasitaire rondwormen uit de onderklasse der Rhabditida. Bij de mens voorkomende mijnwormsoorten zijn Necator americanus en Ancylostoma duodenale. Deze soorten zijn ongeveer één centimeter lang. Zij leven in de dunne darm van naar schatting 800 miljoen mensen. De worm komt vaak voor in de warme en vochtige biotoop van diep aangelegde mijnen.

Mijnwormziekte is een parasitaire aandoening die een aanzienlijke sterfte teweeg kan brengen. De volwassen mijnwormen paren in de dunne darm. Zij zuigen zich vast aan het darmslijmvlies en voeden zich met het bloed van de gastheer, wat op den duur leidt tot bloedverlies en bloedarmoede. Dit verklaart het veelvuldig voorkomen van bloedarmoede bij mijnwerkers in de periode 1860-1920. De eitjes verlaten het lichaam met de ontlasting. In de vochtige en warme mijngrond ontwikkelen deze eitjes zich tot larven, die eenmaal op de blote huid van de mens – mijnwerkers zijn in deze periode schaars gekleed en werken vaak blootsvoets – het lichaam kunnen binnendringen via de kleine bloedvaten. Dit geeft jeuk en huiduitslag. Via de bloedsomloop bereiken de larven uiteindelijk de longen. Door de luchtwegen komen de larven in het sputum terecht, dat, eenmaal opgehoest en doorgeslikt, uiteindelijk in de darm terechtkomt. Daar groeien de larven uit tot volwassen wormen. De hele levenscyclus beslaat ongeveer zeven weken. In figuur 1 wordt deze samengevat.

Besmetting met de worm leidt tot weinig of geen darmklachten, die bovendien niet typisch zijn. Het uit zich bij volwassenen in lichte buikpijn. Bij heel ernstige infecties bij kinderen en zwangere vrouwen in derdewereldlanden kan bloedarmoede optreden. In de meest extreme gevallen ontstaan koorts, vertraagde groei en hartfalen. Meestal is de infectie echter vrij onschuldig en gemakkelijk te verhelpen met medicijnen. Tegenwoordig wordt meestal mebendazol voorgeschreven, een middel dat de wormen, hun eieren en de larven doodt door de opname van voedingsstoffen te verhinderen.

De Schrijver en Van Damme⁶ (2024) beschrijven hoe de Waalse epidemie van 1902 is aangepakt. Via het toepassen van screening door middel van herhaald fecesonderzoek en sanering door het plaatsen van mobiele toiletten (zogenaamde ‘tonprivaten’) ondergronds, heeft men binnen enkele jaren de epidemie volledig onder controle.

Er wordt tegenwoordig onderzoek gedaan naar de functionaliteit van de mijnworm bij het bestrijden van allergieën en auto-immuunziekten. Een groep van tien onderzoekers stelde vast dat de mijnworm allergieën kan genezen. Zij hadden gezien dat veel mensen in de tropen waren besmet met de mijnworm, maar onder hen waren geen mensen met allergieën. De onderzoekers hebben de mijnwormbesmetting eerst op zichzelf getest, zonder ernstige bijwerkingen. Ze kregen daarna toestemming om deze aanpak ook op andere mensen te testen, met onder meer astma en hooikoorts als allergie (Folkerts et al. 2000⁷). Deze zogenaamde helminthische therapie is een experimentele vorm van immunotherapie: de behandeling van auto-immuunziekten en immuniteitsstoornissen door middel van opzettelijke besmetting met een worm of met wormeieren.

Dat mijnarbeid boven- maar vooral ondergronds zwaar is, en aanzienlijke gezondheidsrisico’s met zich meebrengt, wordt ook in Nederland snel duidelijk. Al na enkele jaren mijnbouw is er sprake van regelgeving inzake arbeid en gezondheid. In 1903 komt de Mijnwet tot stand. Een koninklijk besluit kondigt op 22 september 1906 de eerste wettelijke regeling voor veiligheid en gezondheid af, het Mijnreglement. Dat brengt voor de mijnwerkgever de volgende verplichtingen met zich mee: