Langdurig zitten brengt gezondheidsrisico's met zich mee, waaronder hart- en vaatziekten en vroegtijdig overlijden. Dit geldt niet alleen voor beroepsgroepen zoals chauffeurs en kantoorpersoneel, maar ook voor bedrijfsartsen zelf. In dit artikel bespreek ik mijn onderzoeksbevindingen over sedentair gedrag onder bedrijfsartsen, de implicaties voor hun eigen gezondheid en hun rol als adviseur richting andere beroepsgroepen.
Sedentair gedrag, gedefinieerd als activiteiten met een energieverbruik ≤1,5 MET in zit- of lighouding, is een groeiend aandachtspunt in de arbeidsgeneeskunde. Het gaat hierbij niet om onvoldoende lichaamsbeweging, maar om een zelfstandige risicofactor. Onderzoek1-6 laat zien dat langdurig zitten geassocieerd is met onder meer cardiovasculaire aandoeningen, vroegtijdig overlijden, type 2-diabetes, musculoskeletale klachten en mogelijk depressie en bepaalde kankervormen.
Hoewel veel aandacht uitgaat naar beroepen zoals chauffeurs en kantoormedewerkers, is sedentair gedrag onder bedrijfsartsen zelf niet onderzocht. Aangezien bedrijfsartsen veel tijd achter het bureau of in overleg doorbrengen, is een relevante vraag of zij zelf risico’s lopen door hun werkhouding? En wat betekent dit voor hun geloofwaardigheid en rol bij advisering van cliënten en werkgevers?
Om inzicht te krijgen in het zitgedrag van de beroepsgroep is met behulp van de gevalideerde Workforce Sitting Questionnaire (WSQ-NL)7 een crosssectioneel onderzoek uitgevoerd onder bedrijfsartsen en artsen in opleiding (aios/anios), waarbij 56 vragenlijsten werden geïncludeerd. Er werd gekeken naar de zituren tijdens een werk- en een vrije dag. Een verslag van dit onderzoek is te vinden op TBV-online.
De resultaten laten zien dat:
-
Gemiddeld 11,7 uur per dag zittend wordt doorgebracht op een werkdag.
-
Dit op vrije dagen nog altijd 7,2 uur per dag is.
-
Het werkdomein (6,9 uur) de grootste bijdrage levert aan het sedentair gedrag op een werkdag, gevolgd door vervoer en schermgebruik voor en na het werk op de werkdag.
-
Er nauwelijks verschillen zijn tussen anios, aios en geregistreerde bedrijfsartsen: allen overschrijden de drempel van 9 uur zitten per dag op een werkdag.
Deze bevindingen plaatsen bedrijfsartsen in dezelfde categorie als beroepsgroepen die bekendstaan om hun hoge sedentaire belasting, zoals ICT en financiële sector.
Wat kunnen we doen voor onszelf en anderen?
De gevonden waarden liggen boven de grens waarbij de literatuur duidelijke gezondheidseffecten laat zien. Studies4,5,6 tonen een dosisrespons-relatie: hoe meer uren zitten, hoe hoger het risico op morbiditeit en mortaliteit – onafhankelijk van factoren zoals BMI, roken of bewegen. Zie figuur 2.
- Zelfzorg en voorbeeldfunctie: bedrijfsartsen zijn niet alleen adviseurs, maar ook rolmodellen. We moeten een andere manier van werken kiezen en laten zien hoe we dat doen.
• Maak van de binnenruimte een buitenruimte: Stap uit de spreekkamer en maak van je consult een wandelconsult. Een voorbeeld van een organisatie die hier al mee bezig is, is psychologenpraktijk DOPPA Zorg Enschede: met wandelende consulten en opzetten van een vaste buitenlocatie voor de wandelconsulten (aanwezigheid toilet/parkeermogelijkheden). Intakes worden vaak nog op kantoor gedaan (gezien de administratie). In de samenwerking met collega’s onderling worden er punten gegeven als men het collegiale overleg wandelend doet. Wie de meeste punten heeft, krijgt een gezonde lunch. Zij geven aan dat zij soms door de weerstand heen moet gaan voor de verandering. Het verstrekken van informatie (in folders en in woord) vergroot de bewustwording.
• Hoe kun je werken op de kantoorplek zelf als je daar bent: wissel af tussen zitten en staan, gebruik zit-sta-bureaus, vergader wandelend, bel staand of lopend. Vraag om een loopband en/of deskbike onder het bureau.
• Fiets of loop waar mogelijk; combineer ov-gebruik met wandelen.
• Beperk je schermtijd in je vrije tijd, kies voor actieve ontspanning.
2. Advisering van andere beroepsgroepen: veel werknemers – van callcenter tot ICT – hebben een vergelijkbaar zitpatroon (CBS 2024: financieel 6,8 en ICT 6,9 uur op het werk).
• Handvat voor de praktijk: de bedrijfsarts kan sedentair gedrag opnemen in de RI&E en werkgevers adviseren om beleid te ontwikkelen dat beweging tijdens de werkdag bevordert. Adviseer cliënten om minder te zitten tijdens hun werk.
3. Organisatorische en maatschappelijke verantwoordelijkheid: sedentair gedrag beïnvloedt gezondheid én economie.
• Praktisch betekent dit dat we directeuren en leiders moeten meekrijgen in beleid en werkomgeving. Met andere woorden de werkgevers van onze eigen bedrijfsgeneeskundige diensten alsmede de bedrijven waar we bedrijfsarts voor zijn.
Discussie
Zelfrapportage via vragenlijsten kent beperkingen, maar de resultaten van mijn onderzoek sluiten aan bij de internationale literatuur en vormen een duidelijk signaal dat bedrijfsartsen tot de hoog-risicogroep behoren. Uit de literatuur blijkt ook dat het reduceren van sedentair gedrag waarschijnlijk een grotere bijdrage levert aan gezondheidsbevordering dan het louter compenseren door intensieve fysieke activiteit. Hoewel korte onderbrekingen van zittijd gunstig zijn, laat onderzoek8 zien dat substantiële vermindering van de totale dagelijkse zitduur cruciaal is.
Toekomstig onderzoek zal meer duidelijkheid geven over de effecten van het onderbreken van sedentair gedrag en over de gezondheidsrisico’s in het ‘grijze gebied’ van zeven tot negen uur zitten per dag. Voor de bedrijfsarts is echter vooral belangrijk wat nú al mogelijk is in de praktijk.
Een krachtig en direct toepasbaar instrument is het wandelconsult. Door letterlijk uit de spreekkamer te stappen ontstaat beweging, een andere manier van communiceren en een laagdrempelig voorbeeld voor werknemers en werkgevers. Organisaties zoals DOPPA Zorg in Enschede laten zien hoe dit structureel kan worden ingericht, met vaste buitenlocaties, goede voorzieningen en zelfs een puntensysteem om collega’s te stimuleren overleg wandelend te doen. Verandering vraagt soms het doorbreken van weerstand, maar goede informatievoorziening helpt de bewustwording te vergroten.
Daarnaast is het belangrijk om onderzoeksinzichten te vertalen naar begrijpelijke werkvloertaal. Leg uit waarom langdurig zitten belastend is en welke eenvoudige gedragsaanpassingen direct effect hebben. Denk aan 1 tot 2 minuten bewegen per 30 tot 45 minuten zitten, wandelend overleggen, staand telefoneren of werkplekken die uitnodigen tot looproutes. Het zijn kleine interventies die weinig kosten en snel rendement opleveren.
Ook op organisatieniveau kan veel worden bereikt. Adviseer werkgevers over het inrichten van zit-sta-werkplekken, vergaderruimtes die staan stimuleren en omgevingen waarin bewegen vanzelfsprekend wordt. Daarbij is het essentieel verschil te maken tussen beroepsgroepen: de mogelijkheden voor chauffeurs, callcentermedewerkers of kantoorpersoneel lopen sterk uiteen en vragen om maatwerk. Neem sedentair gedrag daarom mee in de RI&E zodat advies op maat mogelijk is.
Betrek werknemers en werkgevers actief door te vragen welke oplossingen zij zelf haalbaar vinden. Zelfgekozen strategieën worden aantoonbaar beter volgehouden. Koppel adviezen ten slotte aan organisatiedoelen zoals duurzame inzetbaarheid, productiviteit en vitaliteit. Zo ontstaat draagvlak én structurele verandering. Voorbeeldgedrag van de bedrijfsarts zelf werkt hierbij krachtig. Een opmerking als: ‘Kijk eens onder mijn bureau, daar staat een fietsje waarop ik beweeg – zou dat ook wat voor jou zijn?’ maakt bewegen zichtbaar en normaal. Kleine, zichtbare keuzes kunnen zo uitgroeien tot grote veranderingen binnen organisaties.
Conclusie
Bedrijfsartsen brengen zelf een groot deel van hun dag zittend door, vaak boven de drempel waarbij gezondheidsrisico’s toenemen. Dit onderstreept de noodzaak van bewustwording en gedragsverandering binnen de beroepsgroep. De bedrijfsarts kan én moet hierin het goede voorbeeld geven en deze kennis actief inzetten bij advisering van werknemers en werkgevers. Sedentair gedrag verdient daarmee een structurele plaats in de bedrijfsgezondheidskundige praktijk.
Referenties
1.World Health Organization. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Genève: WHO, 2020.
2.Ekelund U, Brown WJ, Steene-Johannessen J, et al. (2019). Associations of sedentary behaviour with cardiovascular and cancer mortality. Br J Sports Med. 2019; 53(14): 886–894.
3.Ekelund U, Steene-Johannessen J, Brown WJ, et al. (2016). Sitting time and mortality: Harmonised meta-analysis of 1 million adults. Lancet. 2016; 388 (10051): 1302–1310.
4.Ekelund U, Tarp J, Steene-Johannesen J, et al. Dose-response associations between accelerometry measured physical activity and sedentary time and all-cause mortality: Systematic review and harmonised meta-analysis. BMJ. 2019; 366: l4570.
5.Li Y, Zhou Q. Association between sedentary time and 6-year all-cause mortality in adults: The Rural Chinese Cohort Study. J Epidiol. 2022; 26(3): 236–242.
6.Lin Y, Liu Q. Adverse associations of sedentary behavior with cancer incidence and all-cause mortality: A prospective cohort study. J Sport Health Science. 2021; 10(5): 560–569.
7.Chau JY, van der Ploeg HP, Dunn S, et al. The Workforce Sitting Questionnaire (WSQ): A tool for measuring sitting time by domain. Br J Sports Med. 2011; 45(15): 1216–1222.
8.Keadle SK, Conroy DE, Buman MP, et al. Reducing sitting time to improve health. Med Science Sports Exercise 2017; 49(8): 1572–1582.
Dit artikel is gebaseerd op onderzoek dat Hannah Hondema uitvoerde in het kader van haar opleiding tot bedrijfsarts. Scan de QR-code voor het complete onderzoek.
Aandachtspunten
-
Bedrijfsartsen zitten zelf gemiddeld ruim 11 uur per werkdag, en daarmee boven de risicogrens.
-
Sedentair gedrag vormt een onafhankelijk gezondheidsrisico.
-
Eigen voorbeeldgedrag versterkt de geloofwaardigheid in advisering.
-
Interventies richten zich op werkomgeving, werkplek, vervoer en vrije tijd.
-
Opname van sedentair gedrag in RI&E’s is wenselijk.
▶ Hannah Hondema, aios bedrijfsgeneeskunde, Occure, Zaandam. Contact: hannahhondema@hotmail.com ▶ dr. Jan Hoving, hoofdonderzoeker UMC, afd. Public and Occupational Health, Amsterdam ▶ dr. Pim Knuiman, docent NSPOH, Utrecht
