Verslaving en werk: het zijn thema's die in de praktijk van de bedrijfs- en verzekeringsgeneeskunde veel voorkomen, maar die niet altijd zichtbaar of gemakkelijk bespreekbaar zijn. Met deze TBV-special zetten wij verslaving expliciet op de agenda. Niet alleen omdat de individuele gevolgen groot zijn, maar ook omdat werk een complex en soms dubbelzinnig onderdeel vormt van het verhaal van verslavingsproblematiek.
De cijfers onderstrepen die urgentie. Eén op de zes mensen heeft te maken met een stoornis in middelengebruik en ruim 17 procent van de werkenden drinkt op een manier die als riskant wordt beschouwd. Dit betekent dat problematisch alcohol- en middelengebruik op vrijwel iedere werkvloer voorkomt. Naast zichtbaar verzuim is er sprake van presenteïsme: werknemers zijn aan het werk, maar functioneren minder goed met gevolgen voor kwaliteit, veiligheid en teamdynamiek.
‘Belangrijk is het blijven bieden van hoop en handelingsperspectief’
Verslavingsproblematiek raakt het functioneren. Middelengebruik en ander verslavend gedrag ondermijnen concentratie, beoordelingsvermogen en belastbaarheid en kunnen zo het dagelijks werk beïnvloeden. In de spreekkamer wordt verslaving echter vaak niet benoemd. Schaamte, stigma en het ontbreken van eenduidige signalen maken dat onderliggende problematiek geregeld schuilgaat achter stress, burn-out of lichamelijke klachten. Dat vraagt van bedrijfs- en verzekeringsartsen alertheid en tijd om verslavingsgedrag bespreekbaar te maken. De omgeving speelt daarbij een cruciale rol. Naasten en collega’s zien vaak als eersten dat er ‘iets niet klopt’. Werk heeft bovendien een complexe betekenis. Het kan een beschermende factor zijn, doordat het structuur, zingeving en sociale contacten biedt en herstel ondersteunt. Tegelijkertijd kan werk ook bijdragen aan het ontstaan of voortbestaan van verslaving, bijvoorbeeld door hoge werkdruk, onregelmatige diensten, gemakkelijke toegang tot middelen of een organisatiecultuur waarin gebruik wordt genormaliseerd.
De visie van maatschappij en wetenschap op verslaving is door de eeuwen heen sterk veranderd. Hoewel soms nog wordt gesproken in termen van ‘eigen schuld’, weten we inmiddels dat verslaving een chronische hersenziekte is die goed behandelbaar is. Stigmatiserend taalgebruik sluipt echter gemakkelijk in het dagelijks spreken en denken, vaak onbedoeld en in kleine formuleringen. Zo dreigt iemand te worden gereduceerd tot zijn probleem, terwijl het gaat om mensen met verslavingsproblematiek.
Belangrijk is het blijven bieden van hoop en handelingsperspectief. De behandeling van verslavingsproblematiek is niet minder effectief dan andere behandelingen binnen de psychiatrie. Deze special besteedt onder meer aandacht aan medische en maatschappelijke aspecten van verslaving, aan het belang van een helder alcohol-, middelen- en drugsbeleid dat houvast biedt voor werkgever en werknemer, en aan verslaving onder zorgprofessionals. Voor bedrijfs- en verzekeringsartsen ligt hier de opdracht: ruimte maken voor het goede gesprek.
