Op zoek naar informatie over het effect van onregelmatige werktijden stuitte ik op On the essential principles and practice of circadian biology. A road map, een digitaal boekje dat gratis is te downloaden. De titel intrigeerde mij, daarom ben ik het gaan lezen. Het voorwoord waarschuwde niet ten onrechte dat het geen makkelijke kost is voor niet-ingewijden. Voor mensen die geïnteresseerd zijn in onderzoek (doen) naar bioritmes is het toch zeker een aanrader. De auteurs geven een korte inleiding over de ontwikkelingen op het gebied van de chronobiologie, met het accent op de circadiane ritmes. In drie hoofdstukken verdeeld over 58 pagina’s en vele noten (70 pagina’s) wordt een gemeenschappelijke basis gegeven inclusief een gemeenschappelijke taal voor onderzoekers uit vele verschillende disciplines. Overigens betreft het veelal onderzoek bij dieren en veel minder bij planten en mensen.

Hoofdstuk 1 richt zich op de observaties van dagelijkse ritmes. Wanneer zijn verschillende meetwaarden over een dag te duiden als een circadiaan ritme en kan één meetwaarde wellicht onderdeel zijn van een niet-opgemerkt ritme?

In hoofdstuk 2 komen drie vragen aan de orde. De eerste vraag is wat de mechanismen zijn die het dagelijkse ritme genereren en tot uitdrukking brengen. De tweede vraag gaat over de functie van de circadiane klok. Zonder een intern idee van tijd is het onmogelijk om te anticiperen op terugkerende externe gebeurtenissen, zoals de zonsopkomst of -ondergang, de nieuwe maan, volle maan, seizoenen, et cetera. Met het interne idee van tijd kan een organisme zich voorbereiden op wat komen gaat en dat kan evolutionair gezien voordeel opleveren. De derde vraag gaat over de fysiologie van circadiane netwerken. Dat kan onderzocht worden met realtime waarnemingen sinds circadiane ritme-genen gekloond kunnen worden.

Hoofdstuk 3 gaat over de toepassing van de klok, wanneer wordt de klok geraadpleegd? De klok wordt gebruikt bij o.a. dag-nachtritme en slaap-waakritme, maar ook over de invloed van seizoenen, de beschikbaarheid van voedsel, locomotore activiteit, invloed van seizoenen.

Na lezing ben ik verbaasd over hoeveel (bio)ritmes er zijn, wat ze doen en vooral dat ze zoveel invloed hebben op het functioneren van organismen. Hoewel het eigenlijk toch heel voor de hand ligt, had ik mij niet eerder gerealiseerd hoeveel wij (levende organismen) worden bepaald door onze geofysische omgeving, waaronder het draaien van de aarde om zijn eigen as, om de zon, de scheefstand van de aarde, het draaien van de maan.

Al met al levert dit boekje weinig informatie over de concrete gezondheidseffecten van onregelmatige werktijden. Wel is duidelijk dat verstoringen van de natuurlijke ritmes een flinke invloed heeft op de fysiologie. De auteurs gaan bijvoorbeeld uitvoerig in op het effect van transatlantische vluchten met de bekende jetlags als gevolg.

Ingrid Snels is verzekeringsarts

Hut RA, Schwartz WJ. On the essential principles and practice of circadian biology. A road map.
Groningen: University of Groningen Press, 2025.