Als er aan de pensioenleeftijd wordt gemorreld, gaan ze in Frankrijk massaal de straat op en ontstaat er in Nederland een fel publiek debat. Er is genoeg te zeggen over het verschuiven van de pensioenleeftijd en WAO-leeftijd vanuit economisch en sociaal perspectief, maar ik sta graag even stil bij een psychologische invalshoek.
Ooit begeleidde ik een team dat ervoor zorgde dat ik ter plekke met pensioen wilde. Voor de teamleider gold dat des temeer, ze liep op haar tandvlees. Ze keek reikhalzend uit naar de dag dat ze met pensioen mocht. Maar de AOW-regeling werd in 2012 veranderd, en de datum waarop ze met pensioen kon, werd dus voor haar neus veranderd. Voor haar voelde werken alleen nog maar als moeten en het cliché is waar: moeten maakt moe.
Iets moeten of iets willen is een wereld van verschil, ook als het om langer doorwerken gaat. Het is ook een belangrijk onderwerp in de Zelfdeterminatietheorie (ZDT), en de theorie is duidelijk; moeten is slechter voor je geestelijk welbevinden dan willen.
Maar hoe kun je het gevoel van moeten veranderen in een gevoel van willen? Volgens de ZDT, spelen drie psychologische basisbehoeften een cruciale rol; 1. Autonomie, 2. Competentie en 3. Verbondenheid. Hoe meer deze basisbehoeften vervuld worden, hoe meer intrinsiek je motivatie wordt.
Als je werk kunt doen dat past bij wat je belangrijk vindt in je leven (autonomie), waar je goed in bent of nog beter in kunt worden (competentie) en je verbonden voelt met anderen (verbondenheid) dan worden je psychologische basisbehoeften vervuld. Als dat zo is dan zal het werk voelen als iets dat je wil doen en blijven doen. Omdat je wil werken is langer doorwerken, zolang je gezond blijft, geen probleem.
De vraag ‘hoelang moet jij nog?’ maakt dit verschil pijnlijk duidelijk. Als je werk voelt als moeten dan weet je pijnlijk precies hoelang dit nog is. Maar als je werk voelt als willen, vind je dit een gekke vraag. In plaats hiervan kun je jezelf geregeld de vraag stellen ‘hoelang wil ik nog werken?’ en als het antwoord is dat dat niet lang meer is, is het tijd voor zelfonderzoek om te kijken hoe je je drie psychologische basisbehoeften beter kunt vervullen.
Als het om wat voor reden dan ook belangrijk is dat we langer doorwerken, is het dus nog belangrijker dat we waardevol werk doen, dat goed past bij wat we kunnen en waarin we met prettige collega’s werken.
O ja, de beroemde econoom Keynes schreef in 1930 een essay, met de klinkende titel Economic Possibilities for our Grandchildren. Middenin in de Grote Depressie schetste hij de toekomst en die zag er volgens hem rooskleurig uit. Na het dal van de economische depressie zou het weer goed gaan met de economie en zou het zelfs zo goed gaan dat we meer dan genoeg welvaart zouden hebben en daarom steeds minder hoeven te werken. Hij voorspelde dat over 100 jaar (in 2030) mensen nog maar drie uur per dag zouden hoeven werken en de rest van hun tijd aan anderen zaken zouden kunnen besteden. We kunnen gerust zeggen dat zijn voorspelling niet is uitgekomen. Hij had als econoom geen rekening gehouden met het psychologisch perspectief. Namelijk dat ons idee van genoeg welvaart nog makkelijker opschuift dan een pensioensleeftijd, maar dat is weer een heel ander verhaal.
Arjan van Dam is arbeidspsycholoog, trainer en coach
