‘Bij nauwelijks een beroepsziekte is het verband tusschen het ziek worden en de uitoefening van het bedrijf zóó tastbaar en zóó duidelijk als bij de caissonziekte.’ Hiermee geeft Heijermans in zijn Handleiding (1908/1926) het prototypische aan van deze op de grens van beroepsziekte en -ongeval verkerende (duikers)aandoening (1). De klachten ontstaan letterlijk in artificiële omstandigheden, namelijk bij arbeid onder overdruk van de omgevingslucht. De Caissonwet van 1905 is een van de eerste regelingen van arbeidsomstandigheden.
Beroepsziekten zijn aandoeningen die ontstaan door blootstelling aan schadelijke factoren binnen de arbeidssituatie of door de specifieke aard van het beroep. De erkenning en voorkoming van dergelijke ziekten zijn van medisch, maatschappelijk en juridisch belang. Dit luik bespreekt de definities en het concept van beroepsziekten, hun historische ontwikkeling, de registratie en de wettelijke kaders die in Nederland van toepassing zijn.
Definitie en conceptueel kader
Een beroepsziekte wordt gedefinieerd door het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten als ‘een ziekte of aandoening als gevolg van een belasting die in overwegende mate in arbeid of arbeidsomstandigheden heeft plaatsgevonden’ (2). Deze definitie benadrukt het oorzakelijke verband tussen arbeid en gezondheidsschade. ‘Ziekte’ refereert naar een dynamische medische situatie, de term ‘aandoening’ meer naar een statische. ‘Beroeps’ betekent ‘voortkomend uit, ontstaan door’ beroep of arbeid. Het is echter moeilijk een sluitende definitie te geven. Dit is mede afhankelijk van de doelstellingen van de definitie-opsteller: bijvoorbeeld vanuit verzekeringsgeneeskundig, juridische of bedrijfsgeneeskundig perspectief. Enige verruiming van het begrip ziet men terug in ‘arbeidsgebonden of -gerelateerde aandoening’ en ‘vermoede beroepsziekte’. In het buitenland hanteert men andere definities of wordt gewerkt met een lijst met erkende beroepsziekten.
Traditioneel worden beroepsziekten geassocieerd met fysieke aandoeningen, zoals asbestose, silicose, gehoorverlies of huidaandoeningen door chemische stoffen. In de moderne context worden echter ook psychische aandoeningen, zoals burn-out, overspanning en posttraumatische stressstoornis (PTSS), steeds vaker erkend als beroepsziekten. Dit weerspiegelt de veranderende aard van arbeid, waarbij psychosociale belasting een steeds grotere rol speelt.
Historische ontwikkeling
De relatie tussen arbeid en ziekte is al eeuwen onderwerp van medisch onderzoek. Bernardino Ramazzini, een Italiaanse arts uit de zeventiende eeuw, wordt gezien als grondlegger van de arbeidsgeneeskunde. In zijn werk De Morbis Artificum Diatriba (1700/1713) beschreef hij systematisch ziekten die voorkwamen bij verschillende beroepsgroepen. In Nederland kreeg de aandacht voor beroepsziekten structurele vorm in de twintigste eeuw, mede door industrialisatie en technologische vooruitgang. Dit leidde tot de ontwikkeling van arbeidsgeneeskunde als zelfstandige discipline, gericht op preventie, diagnose en beheersing van beroepsgebonden gezondheidsrisico’s.
Wettelijke en institutionele kaders in Nederland
De Arbeidsinspectie (opgericht in 1890) zou moeten toezien op gezondheidsschade opgelopen in het werk. Echter aanvankelijk bestond deze Inspectie niet uit medische inspecteurs. Beroepsziekten zijn nog niet aangifteplichtig. Dit is vanaf de Arbeidswet uit 1911 wel het geval met als doel preventie. Sinds de (gewijzigde) uit1921 worden ook bepaalde beroepsziekten compensabel. Deze compensatie (en meldingsplicht) verviel met de komst van de Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO) medio 1967 (sinds 2006 WIA: Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen). De oorzaak van arbeidsongeschiktheid, (beroeps)ziekte of ongeval, is niet langer beslissend voor toekenning van een uitkering (risque social). De beroepsziektemeldingen worden weer verplicht (nu door werkgevers) in de jaren zeventig volgens de Arbeidsomstandighedenwet.
Deze Arbowet verplicht in 1980 werkgevers om arbeidsrisico’s te inventariseren, preventieve maatregelen te treffen en een beleid te voeren dat gezonde en veilige werkomstandigheden waarborgt. Sinds 2023 is met de regeling Tegemoetkoming Stoffengerelateerde Beroepsziekten (TSB) weer een beroepsziektenlijst met compensatie teruggekeerd (risque professionnel, zie het luik over asbest).
Registratie en analyse van beroepsziekten
Het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB) speelt een centrale rol bij registratie en analyse. Bedrijfsartsen zijn verplicht om vastgestelde beroepsziekten te melden bij het NCvB. De gegevens dragen bij aan wetenschappelijk onderzoek, beleidsontwikkeling en preventieve interventies. Zo ontstaat een nationaal overzicht van trends, risicosectoren en nieuwe vormen van werkgerelateerde gezondheidsproblemen.
Gezond werken
Het begrip beroepsziekte gaat verder dan een medische classificatie; het weerspiegelt de wisselwerking tussen arbeid, gezondheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Historisch heeft het begrip zich ontwikkeld van fysieke ziekten naar een bredere benadering waarin ook psychische aandoeningen worden erkend. De Nederlandse wetgeving, met de Arbowet en het NCvB, biedt een stevig kader voor preventie en erkenning.
Beroepsziekten blijven een dynamisch fenomeen. Veranderingen in werkvormen, technologie en psychosociale belasting vragen om blijvende aandacht van beleidsmakers, werkgevers en gezondheidsprofessionals. Alleen door een integrale benadering kan duurzame en gezonde arbeidsparticipatie worden gewaarborgd.
Verder lezen
1. Heijermans L. Handleiding tot de kennis der beroepsziekten. Rotterdam: WL & J Brusse, 1908, p. 150.
2. Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB). Definitie beroepsziekte. Geraadpleegd op 25 oktober 2025, van https://www.beroepsziekten.nl/content/beroepsziekten
3. Arboportaal. (2025). Wat zijn beroepsziekten? Geraadpleegd op 25 oktober 2025, van https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/beroepsziekten/wat-zijn-beroepsziekten
4. Willems JHBM. De melding van beroepsziekten. Proefschrift. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, Coronel Laboratorium, 1987.
