Als adviseurs houden Maddy Blokland en haar collega’s zich vooral bezig met hoe bedrijven problemen door middelengebruik kunnen voorkomen. Er zijn vijf adviseurs en die doen vooral opdrachten binnen grotere bedrijven. Ook starten ze op dit moment een onderzoek vanuit ZonMw naar alcoholpreventie bij arbeidsmigranten.

Allereerst is het belangrijk om de definitie van problemen als gevolg van middelengebruik duidelijk te maken. ‘Iedereen denkt dan snel aan problemen bij mensen die een duidelijke verslaving hebben, dat is inderdaad ook het geval, maar er zijn meer zaken die meespelen,’ zegt ze. ‘Mensen die onder invloed op het werk komen, of de effecten van restalcohol, of collega’s met een kater, bijvoorbeeld.’

Datzelfde geldt natuurlijk over de invloed van drugsgebruik, maar ook over die van voorgeschreven medicijnen. ‘Bijvoorbeeld de invloed op de inzetbaarheid bij na-effecten van slaap- en kalmeringsmiddelen of heftige pijnstillers zoals oxycodon.’ In een infographic van het Trimbos-instituut valt te lezen dat bijna 17 procent van de werkenden riskant drinkt, waarmee wordt bedoeld dat deze groep problemen ervaart die direct op hun drinkgedrag zijn terug te voeren. Werkenden verzuimen per jaar bijna 2,9 miljoen dagen door alcoholgebruik. ‘Alcohol levert verreweg de meeste problemen op. Je hoort oudere leidinggevenden weleens zeggen dat tegenwoordig alle jonge mensen maar drugs gebruiken, maar dat is niet zo.’ Uit de cijfers van Trimbos blijkt dat 1 op de 10 werkenden drugs gebruikt.’

Levensomstandigheden

De mate waarin middelengebruik een probleem vormt, verschilt per sector. ‘De horeca kent bijvoorbeeld verhoogde risico’s voor zowel alcohol als drugs.’ Er zijn ook verschillen in leeftijd en gender. ‘Jonge mensen drinken meer alcohol en mannen meer dan vrouwen. Een bedrijf waar veel jonge mannen werken, loopt dus meer risico.’ Zes procent van de werkenden gebruikt kalmeringsmiddelen, daar zien we een groter risico bij de wat oudere, vrouwelijke medewerkers. ‘Levensomstandigheden zoals jonge pubers of zieke partners kunnen zwaar op deze groep drukken.’

Blokland helpt bedrijven met nadenken over een ADM-beleid. ‘Het gaat om een integrale preventie-aanpak, die bestaat uit verschillende pijlers,’ vertelt ze. Die pijlers zijn:

• regels en handhaving
• voorlichting en bewustwording
• ondersteuning en signalering
• fysieke en sociale omgeving.

Door middel van het goed vastleggen van de regels maak je alcohol en drugs bespreekbaar en is het voor iedereen duidelijk wat er wel en niet mag. ‘Mensen lezen in zo’n beleid ook wat ze kunnen doen als ze problemen hebben. Zo kunnen ze naar de leidinggevende, de bedrijfsarts of naar de vertrouwenspersoon. Het is belangrijk dat er een telefoonnummer is dat ze kunnen bellen als ze zich zorgen maken om zichzelf of een collega. Hopelijk verlaagt dat de drempel om zo vroeg mogelijk hulp te zoeken,’ zegt ze.

Met een goed ADM-beleid weten leidinggevenden ook beter waarop ze moeten letten. De regels en handhaving rondom het onderwerp zijn duidelijker als dit van tevoren goed is vastgelegd, zegt ze. ‘Ook weten medewerkers beter waar ze heen kunnen met vragen of opmerkingen. Daardoor zal het aantal meldingen in het begin toenemen, maar eigenlijk is dat een goed signaal.’

Handreiking

Bedrijven die hier iets mee willen, kunnen via de website van het Trimbos-instituut een gratis handreiking ADM-beleid downloaden, waarin beschreven staat wat ze kunnen doen. ‘Bij bedrijven die om ons advies vragen, doen we een quick-scan met een aantal stakeholders binnen de organisatie. Wat zijn de risico’s en wat zijn de beschermende factoren?’ Als er bijvoorbeeld al een preventieprogramma vitaal werk is of er wordt al nagedacht over duurzame inzetbaarheid en je kunt daarbij aansluiten, is dat al zo’n beschermende factor. ‘Ook een open cultuur waar mensen hun zorgen kunnen delen, helpt.’ Op deze manier staat er uiteindelijk een beleid dat echt op maat is. ‘Dat is beter dan een format downloaden en ondertekenen.’

Het beleid is effectief als er ook zaken in staan over voorlichting en ondersteuning, de praktische uitwerking en hoe het beleid gaat worden gehandhaafd. ‘Wat ik hoor van bedrijven is dat ze hiermee in het geval van incidenten een handvat hebben om op terug te vallen,’ vertelt Blokland. Als het beleid eenmaal staat, adviseert het Trimbos-instituut om een meer toegankelijk document te maken voor medewerkers. ‘Daarin zeg je iets over de risico’s van middelengebruik bij het werk en voor de eigen gezondheid. Ook kun je alle informatie over het beleid en de verschillende manieren om hulp te zoeken opnemen.’

Gesprek starten

Middelengebruik in de werksetting kan tot allerlei problemen leiden. ‘Ongevallen, imagoschade, of ongewenste omgangsvormen zoals ongewenste handtastelijkheden of uitspraken bijvoorbeeld,’ zegt Blokland. ‘Een slechte werksfeer is ook een risico, omdat iemand het werk niet goed doet of er vaak niet is.’ Het is best moeilijk om daar een gesprek over te starten. ‘Leidinggevenden vragen zich af of ze het daarmee niet groter maken, wat er mag en niet mag, of het niet wringt met privacyregels.’ Ook spelen meningen een rol. ‘Misschien vinden mensen het wel zwak of hebben ze vanuit hun eigen leven een hard oordeel over alcoholgebruik. Wij helpen bij het verschil vinden tussen je professionele rol en privérol.’

Ook voor de bedrijfsarts ligt hier een belangrijke rol. ‘Vanuit de functie die zij hebben, kunnen zij signalen die ze krijgen terugkoppelen naar de organisatie.’ Het probleem zou namelijk zomaar eens groter kunnen zijn dan mensen weten. ‘Dan kan de bedrijfsarts een advies geven: neem alcohol en drugs op in de RI&E, bijvoorbeeld.’ Ook adviseert Blokland om bij consulten middelen gebruik specifiek uit te vragen. Dit kan bijvoorbeeld met screeningsinstrument AUDIT-C, drie vragen waarmee hiermee een begin kan worden gemaakt.

Blokland doet dit werk al een tijd en ziet verandering in onze houding ten opzichte van alcohol. ‘Steeds meer bedrijven zijn alcoholvrij – ook bij borrels – en er is vaker beleid voor gezond en veilig werken. Deze ontwikkeling is in lijn met de maatschappelijk ontwikkelingen. Zo zijn er tegenwoordig bijvoorbeeld ook festivals die nuchter zijn.’ Haar advies voor iedereen is dan ook: ‘Op je gezondheid, drink alcoholvrij.’