In dit luik beschrijven we de ontwikkeling van medische keuringen in het kader van arbeid.
De historie van verplichte medische keuringen gaat terug tot vóór het Koninkrijk der Nederlanden (1815), namelijk de Bataafs-Franse Tijd (1795-1813). In 1810 is Holland door Napoleon Bonaparte bij het Franse Keizerrijk ingelijfd. Door tekort aan vrijwillig dienend beroepspersoneel in de Franse legers, voert Napoleon in 1811 de conscriptie in, een beperkte vorm van dienstplicht. Om de medische geschiktheid vast te stellen wordt ook in ons land het eerste (Franse) reglement op geneeskundig onderzoek van militairen van kracht. Dit reglement vormt de grondslag van het Militair Keuringsreglement (MKR 1960) met hierin gehanteerd de lijst van ziekten en gebreken voor zowel de medische aanstellingskeuring als pensioenkeuring voor militair personeel.
Ter completering vermelden we hier naast de verplichte medische keuringen, ook het bestaan van preventief medische onderzoek (PMO) en periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO, zie de Leidraad PAGO/PMO herzien in 2025) dat plaats vindt op vrijwillige basis.1
Er bestaan twee soorten verplichte medische keuringen rondom werk in Nederland: aanstellingskeuringen en verplichte medische keuringen van werknemers die al in dienst zijn. Dit luik beperkt zich tot de medische keuring vóórafgaand aan het dienstverband, de aanstellingskeuring.
Regulering van de aanstellingskeuring
Het fenomeen ‘aanstellingskeuring’ is sinds de opkomst van de industriële samenleving, medio negentiende eeuw, in Nederland gebruikelijk geworden. Arbeid(st)ers worden gekeurd in het kader van de hygiëne en het beperken van besmettelijke ziekten in het bedrijf zoals tuberculose (zie ter illustratie de luiken over de Philips Medische Dienst en Georg Burger, de aartsvader van de Nederlandse bedrijfsartsen). Later gaat het meer over de algemene beoordeling van de gezondheid van de sollicitant. Tevens zijn de resultaten voor andere doelen bruikbaar: geschiktheid voor de functie, informatie voor de werkgever over verzuimrisico’s en de bepaling van de risico’s voor de pensioen- en arbeidsongeschiktheidsverzekering.
Vanaf eind jaren zestig ontstaat er echter kritiek op deze doelen. Het nut en de legitimiteit worden betwijfeld en blijken later inderdaad problematisch; de risicoselectie blijkt niet te werken doordat mensen na de keuring alsnog ziek kunnen worden, en er wordt inbreuk gemaakt op de grondrechten van de keurling. De Kort formuleert kritiek op de praktijk van de aanstellingskeuring in zijn proefschrift.2
Het duurt echter lang voordat regulering plaatsvindt. Aanvankelijk laat de regering het over aan de praktijk. Enige zelfregulering komt wel tot stand door de richtlijn van de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB 1989). Maar door de privatisering van de sociale zekerheid in de jaren negentig, intensiveren werkgevers zowel de inhoud als het aantal keuringen met als (terugkerend) doel risicoselectie!
Wet op de medische keuringen
De Wmk (1997) geeft regels met betrekking tot keuringen die worden verricht bij het aangaan (of wijzigen) van een privaatrechtelijke dienstbetrekking (arbeidsovereenkomst ofwel basiscontract) en een aanstelling als ambtenaar. Een aanstellingskeuring is een medisch beoordeling voordat een nieuwe functie of baan bij een werkgever wordt gestart. Aanstellingskeuringen zijn alleen toegestaan als er sprake is van ‘bijzondere medische eisen’ aan de functie. Dit zijn alle functiekenmerken die een beroep doen op de belastbaarheid en het verwerkingsvermogen van de werknemer met kans op aantasting van de gezondheid of veiligheid van de werknemer of derden. Aanstellingskeuringen zijn bovendien verplicht in beroepen waarbij de veiligheid belangrijk is, zoals bij militairen, personeel bij de spoorwegen en de lucht- en scheepvaart. Voorbeelden van bijzondere functie-eisen zijn: fysieke inspanning bij militairen en alertheid bij bestuurders in de transportsector.
Verdere zelfregulering leidt tot nadere invulling van de normen uit de Wmk. In 1999 ontwikkelt de Stichting Kwaliteitsbevordering Bedrijfsgezondheidszorg (SKB) de Algemene Richtlijn Aanstellingskeuringen (ARA) voor Arbodiensten. Na evaluatie van de ARA in 2003 is de Leidraad Aanstellingskeuringen voor Arbodiensten en keurend artsen ontwikkeld (2005) en herzien in 2020.3
Van beperkingen naar mogelijkheden: Geschikt!
De Wmk dient ter versterking van de rechtspositie van de aspirant-werknemer. De volgende subdoelstellingen kunnen worden onderscheiden: het voorkomen van ongewenste risicoselectie bij de toegang tot arbeid; het beschermen van de persoonlijke levenssfeer en lichamelijke integriteit van de keurling; het creëren van meer evenwicht in de ongelijke machtsverhouding tussen de werkgever en de keurling. De vraag of degene die gekeurd wordt, in staat is de functie uit te oefenen staat centraal, en niet of er medische beperkingen of risico’s zijn.
De voor de (aspirant-)werknemer al dan niet verplichte keuringen rondom werk hebben betrekking op het recht op goede en veilige arbeidsomstandigheden en op preventieve zorg die helpt om gezond en inzetbaar te worden en/of te blijven.
Verder lezen
1. NVAB. Leidraad PAGO/PMO van werkenden. Utrecht: NVAB, 2025.
2. Kort WLAM de. Personnel selection through pre-employment medicals. Proefschrift. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, 1993.
3. NVAB. Leidraad Aanstellingskeuringen. Utrecht: NVAB, 2020.
4. Raad J de. Over keuringen. Onderzoek naar de kwaliteit van keuringen voor militair personeel van de Koninklijke Landmacht. TBV 2006;14:102–103.
5. Rayer CWG. Asscher-Vonk IP. Aanstellingskeuringen. Monografieën Sociaal Recht. Nr 36. Deventer: Kluwer, 2004.
6. Sluiter JK. Geschikt of ongeschikt? Werken aan arbeidsgeneeskundige beoordeling en begeleiding. Oratie. Amsterdam: Vossiuspers, Universiteit van Amsterdam, 2014.
7. Oosterveld LGG. De positie van de Wmk binnen de context van het juridisch raamwerk. Onderzoek in opdracht van de Commissie Klachtenbehandeling Aanstellingskeuringen (CKA). Nijmegen: Radboud Universiteit,2022.
8. NVAB. Leidraad Verplichte Medische Keuringen van werknemers tijdens hun dienstverband. Utrecht: NVAB, 2007.
