Wanda de Kanter wilde haar hele leven al arts worden. ‘Ik heb alles daarop ingericht, ik wilde gewoon geneeskunde doen,’ vertelt ze nu. ‘Toen werd ik ingeloot en tijdens mijn coschappen merkte ik dat ik bijna alles wel interessant vond. Eerst dacht ik daarom aan de huisartsenopleiding, maar het werd longziekten.’ De veelzijdigheid van dat vak trok haar aan. ‘Je ziet mensen van alle leeftijden, doet biopten, bespreekt uitslagen, doet de behandeling… Zeker toen ik net begon, kon je alles tegelijkertijd doen.’

Ze deed haar opleiding aan de Vrije Universiteit Amsterdam en ging daarna naar een maatschap waar ze intensief samenwerkte met andere artsen, zoals internisten en cardiologen. Daarna splitste dat op in de verschillende vakgebieden. Sinds ze is begonnen als arts, is er veel differentiatie en specialisatie opgetreden binnen het vak, zegt De Kanter. ‘Dat is ook goed, want er is zoveel meer bekend geworden over longziekten.’ In 2013 werd ze gevraagd voor een functie bij het Antoni van Leeuwenhoek, waar ze zich richtte op de oncologie. ‘Ik zag mensen van 22 jaar met longkanker, wat was dat?’

Omslagmoment

Ze rookte zelf al vanaf haar twaalfde. ‘Ik zat op een kostschool in Nederland, mijn ouders zaten in het buitenland. Stoere, oudere kinderen rookten en het ging eigenlijk vanzelf. Ik was heel snel verslaafd, was al vrij snel bezig om geld te krijgen om nieuwe sigaretten te kopen,’ vertelt ze. ‘Toen ik longarts werd en nog steeds rookte, begonnen mensen me natuurlijk wel gek aan te kijken.’ Het omslagmoment kwam toen haar 14-jarige dochter haar betrapte. ‘Dat was het moment dat ik wist dat ik moest stoppen en het ook nooit meer zou doen. Voor mijn dochter stond roken gelijk aan de dood en ik gaf de verkeerde boodschap aan mijn kind.’

Al snel kwam ze erachter dat er geen goede boeken waren voor mensen die willen stoppen met roken. ‘Het enige dat ik kon vinden was het beroemde boek van Alan Carr. Dat was een managementconsultant die een paar pakjes per dag rookte,’ zegt ze. Ze zocht iets dat bruikbaar was voor een grote groep mensen, maar vond niets. Dus besloot ze zelf een boek te schrijven, dat uitkwam in 2008. Mijn buurvrouw, vriendin, journalist en verloskundige en uitgever was direct enthousiast en werd onze uitgever. ‘Een elfjarige moest het kunnen begrijpen, ik wilde dat het meer een glossy werd, er moesten BN’ers in staan.’ Samen met haar collega-longarts Pauline Dekker, werkte ze er heel hard aan. ‘Dat werd Nederland stopt! met roken. Dat is inmiddels 80.000 keer verkocht.’ De Kanter is samen met Dekker ook getraind in motivational interviewing en gebruikte haar kennis daarover in haar tweede boek: Motiveren kun je leren, een handboek voor hulpverleners om gedrag aan te kaarten op de meest effectieve manier.

Onderontwikkeld brein

Ze begon zich meer en meer in te zetten tegen beginnen met roken en richtte samen met Dekker Stichting Rookpreventie Jeugd op. ‘Ik dacht: als ik in de Tweede Kamer vertel dat er iedere dag 80 tot 90 kinderen beginnen met roken, dan willen ze dat wel stoppen,’ zegt ze. Dat viel tegen. ‘Ze laten de lobby alsmaar toe in de politiek, mevrouw Schippers, indertijd minister van Volksgezondheid (VWS), zag mensen uit de tabaksindustrie op heel vriendschappelijke voet. Ondertussen is haar toenmalige woordvoerder hoofd PR bij Philip Morris.’

De stichting besloot rechtszaken tegen de staat en de tabaksindustrie te gaan voeren. ‘Als niemand meewerkt, dan zal je het juridisch moeten doen. Hier is geen handboek voor, we doen dit naast ons werk. Maar we vinden het belangrijk: 80-90 % van ons werk als longarts was direct gerelateerd aan roken, bijvoorbeeld longkanker, COPD en pneumothorax. Recent hebben ze de statuten aangepast, zodat ze ook rechtszaken rondom andere nicotineproducten kunnen voeren.

Over haar beweegredenen is ze duidelijk. ‘Het is heel erg onrechtvaardig dat maximaal wordt ingezet om kinderen verslaafd te maken,’ zegt ze. ‘Die hebben een onderontwikkeld brein, dat alles wat nieuw is wil proberen, de lange termijn is ver weg. Tweederde van hen is na 1 of 2 vapes of sigaretten al verslaafd. Mensen die na hun 25e gaan roken, raken vrijwel niet meer verslaafd. Dat weet de industrie en daarom richt die zich volledig op kinderen.’ Daar komt bij dat mensen die uiteindelijk ziek worden, zichzelf de schuld geven. ‘Ik zie dit in de spreekkamer. Mensen krijgen longkanker en zeggen: “dit heb ik zelf gedaan”. De tabaksindustrie heeft vrij spel en toch geven mensen zichzelf de schuld van hun rookziekte. Terwijl het zo’n ernstige verslaving is.’

In de maatschappij beschouwen mensen de sigaret als een normaal product dat bij het leven hoort. Maar dat is het niet, zegt De Kanter. ‘Als je het met de kennis van nu zou maken, zou het nooit op de markt worden gebracht, het is veel te verslavend.’ En hoewel we veel weten van de gevaren van roken, blijven vergaande maatregelen uit. ‘Ik heb ook veel patiënten met ziektes door asbest gezien, maar nadat daar een proefschrift over verscheen, is het uiteindelijk verboden. Bij roken is het nog steeds een “eigen keuze”. Terwijl de tabaksindustrie gericht marketing doet op kwetsbare groepen.’

Stapelellende

Daar bovenop zien we een groot verschil tussen theoretisch en praktisch opgeleide groepen als het gaat om aantallen rokers, zegt ze. ‘Laagopgeleide mensen roken veel vaker en veel meer. Gisteren ben ik met een collega in de zorg van Amsterdam Gezond Noord mee geweest op huisbezoeken. Je ziet dan veel stapelellende, veel problemen tegelijk. In wijken waar dat veel voorkomt, zie je op iedere hoek een tabakswinkel.’ Dit draagt bij aan de gezondheidskloof, zegt ze. Volgens de SER leven de 20 procent meest welvarende mensen in Nederland ruim 8 jaar langer dan de 20 procent minst welvarende. Ook leven mensen aan de hoge kant van die schaal 24 jaar langer in goede gezondheid.

Het aantal kinderen dat rookt, daalde de laatste jaren gestaag, maar die daling stagneert, vertelt De Kanter. ‘Dat komt door vapes en de zeer uitgebreide reclame daarvoor via social media, series, films, Netflix en formule 1. Ze roken vrijwel allemaal illegale vapes uit China, met torenhoge doses nicotine. Smaakjes zijn illegaal, maar via snapchat kunnen ze gemakkelijk binnen 15 minuten iemand voor de deur hebben staan met een vape met een smaakje.’ De conversie is groot. ’70 procent van de kinderen die gaat vapen, gaat ook roken. De tabaksindustrie vaart hier natuurlijk heel wel bij. Vapen heeft roken weer salonfähig gemaakt.’

De langetermijninformatie over vapen en dingen als ‘verhitte tabak’-sigaretten is er nog niet. ‘Er is één, beslist niet wetenschappelijke publicatie uit 2013 die stelt dat zulke varianten 95 procent veiliger zouden zijn, gedaan door 12 mensen die een achtergrond of relaties hebben in de tabaksindustrie.’ Het is natuurlijk nog niet te zeggen of evenveel mensen longkanker krijgen over 30 jaar. ‘Maar moeten we daarom een hele nieuwe generatie opofferen, om te kijken of het veiliger is? Het voorzorgsprincipe zou hier moeten gelden. Veiliger dan schone lucht is het sowieso niet.’

In het verleden zijn er wel grote successen geboekt. ‘Het aantal rokers in Nederland is in ruim tien jaar gedaald van 24 naar 18 procent en in het Nationaal Preventieakkoord zijn afspraken gemaakt over een rookvrije generatie,’ vertelt De Kanter. ‘Helaas heeft het RIVM al gezegd dat we dat door de vape-epidemie niet gaan halen.’ De Rookvrije Generatie houdt in dat minder dan 5 procent van de volwassenen rookt en 0 procent onder de 18 jaar. ‘Dit zou je natuurlijk in een wet moeten vastleggen. Nu het zo vrijblijvend is, voelt de politiek geen urgentie om op te treden.’

‘In het Verenigd Koninkrijk is het nu wel vastgelegd in een wet en door de koning geaccordeerd.’ Britten die na 1 januari 2009 zijn geboren, kunnen in eigen land nooit meer legaal sigaretten aanschaffen. ‘In 2024 hebben wij een generatiegebonden verkoopverbod als gelanceerd als burgerinitiatief. We haalden daar bijna 80.000 handtekeningen voor op. Na een pleidooi in de Tweede Kamer is dit gereduceerd tot het eenmalig ophogen van de minimumleeftijd naar 21 jaar. Een goede stap, maar dan dient handhaving van de illegale vapes veel harder te worden aangepakt.’

Prijsverhogingen

Hoe het in Engeland gaat werken, moeten de komende jaren uitwijzen. ‘Maar er zijn wel al een aantal plaatsen in Amerika waar het goed loopt.’ De weg naar een rookvrije generatie heeft verschillende stappen, zegt De Kanter. ‘Een is minder verkooppunten door een vergunningstelsel in te voeren, minder zichtbaarheid, de prijzen omhoog en prijsharmonisatie in de EU. En dat geldt ook voor andere nicotineproducten. Er zijn zoveel mogelijkheden, we moeten handhaven, geen verkooppunten in de buurt van scholen. Nu kan iedere idioot een tabakswinkel openen.’ Als veel minder kinderen vapen en roken, is het effectiever om uiteindelijk ook in Nederland een generatiegebonden verbod in te voeren.

De meest effectieve maatregelen roepen de meeste weerstand op bij de tabaksindustrie, zien zij en haar collega’s wereldwijd: ‘prijsverhogingen worden door de tabaksindustrie enorm tegengewerkt, onder andere met rapporten van KPMG. Ze dreigen altijd weer met illegale handel, terwijl goede handhaving, douane en een onafhankelijk track and trace-systeem dit kan tegengaan.’

Het onderwerp is ook interessant voor de sociale geneeskunde, zegt De Kanter. ‘De bedrijfsarts is bij uitstek geschikt om zowel op beleidsniveau als individueel niveau bij te dragen.’ Mensen vallen namelijk regelmatig uit het arbeidsproces door het roken, stelt ze. ‘Rokers zijn drie keer zo vaak werkloos en drie weken per jaar langer ziek.’ Een eerste goede stap is het wijzen op de mogelijkheden. De basisverzekering vergoedt jaarlijks programma’s om te stoppen met roken, het gaat niet van de eigen bijdrage af. ‘Dat geldt ook voor vapes en pillen of pleisters worden ook vergoed.’

‘Het Trimbosinstituut raadt via de ‘Very brief advice PLUS’-methode aan om aan elke werknemer te vragen of ze roken of vapen en ze erop te wijzen dat ze kunnen stoppen. Je zou in je zak een kaartje kunnen hebben met de mogelijkheden in de regio,’ zegt ze. ‘Het mooiste is een warme overdracht: “ik heb hier meneer Janssen en die wil graag een gesprek over roken”. Dit zou ook kunnen gelden voor mondhygiënisten, misschien zelfs kappers!’
Tegelijk is ze zich bewust van dat het bovenal een systeemprobleem is. ‘Ga ook eens naar de Tweede Kamer, post een keer iets op LinkedIn over wat je ziet. Een bedrijfs- of verzekeringsarts heeft een maatschappelijk profiel, we zijn allemaal medeverantwoordelijk om Nederland gezond te houden. Niets doen is geen optie.’