In Nederland werken inmiddels zo’n 850.000 arbeidsmigranten, vooral uit Midden- en Oost-Europa. De verwachting is dat dit aantal in 2030 kan oplopen tot 1,2 miljoen. Een groot deel van hen werkt in sectoren met verhoogde gezondheids- en veiligheidsrisico’s, zoals land- en tuinbouw, logistiek en de voedingsindustrie. Zij verrichten vaak laaggeschoolde en laagbetaalde arbeid; zogenaamd DDD werk – dirty, dangerous and demeaning. Bovendien worden hun problemen zelden goed geregistreerd. Sociaalgeneeskundigen geven aan dat zij nauwelijks zicht hebben op de omvang van de groep die zorg nodig heeft. In het rapport Arbeidsmigranten veilig en gezond luiden de beroepsverenigingen NVAB, NVVG en KAMG de alarmklok. Op basis van zestien diepte-interviews met sociaalgeneeskundigen schetsen zij een praktijk waarin kwetsbaarheid en onzichtbaarheid samen oplopen. Een geïnterviewde arts vat de blinde vlek kernachtig samen: ‘ik wil de grootte van het probleem goed in kaart brengen, maar dat blijkt ingewikkeld. Het staat nergens goed geregistreerd.’

Zichtbaarheid
Waar sommige artsen arbeidsmigranten zelden zien, vormen zij bij anderen een aanzienlijk deel van de spreekuurpopulatie, zo blijkt uit het onderzoek. Zo zegt een arts seksuele gezondheid zelden een arbeidsmigrant te zien, terwijl een bedrijfsarts juist het omgekeerde schetst: ‘ongeveer vijftig procent van mijn cliënten is arbeidsmigrant.’ Bedrijfsartsen benoemen een hoog aantal arbeidsongevallen en structurele overbelasting. ‘Het is schrikbarend om te horen hoe frequent en hoe ernstig die arbeidsongevallen bij arbeidsmigranten zijn,’ zegt een bedrijfsarts.

De Onderzoeksraad voor Veiligheid bevestigde eerder al dat arbeidsmigranten meer risico lopen dan Nederlandse collega’s in dezelfde functies, mede door flexibele contracten en matige huisvesting. De weg naar zorg is bezaaid met drempels. Professionals wijzen op taal, digitale formulieren en onbekendheid met rechten of beschikbare hulp. ‘Zonder tolk mis je de helft,’ zegt een jeugdarts, die uitlegt hoe misverstanden leiden tot gemiste diagnoses en uitgestelde behandeling. Bekijk hier de richtlijn omgaan met taalbarrières. Een arts infectieziektebestrijding voegt toe: ‘Als je alleen in het Nederlands uitnodigt, bereik je een groot deel van deze populatie niet.’ Het rapport benadrukt dat de inzet van beëdigde tolken een randvoorwaarde is voor veilige zorg.

Afhankelijk
Werk, inkomen en vaak ook huisvesting zijn aan één werkgever of uitzendbureau verbonden, waardoor arbeidsmigranten zich minder vrij voelen om klachten te melden. Een verzekeringsarts verwoordt het zo: ‘mensen durven niet te zeggen dat het niet gaat; ze zijn bang voor verlies van contract en bed.’ Die kwetsbare positie is volgens de geïnterviewden de motor achter uitgestelde zorg, schijnbaar vrijwillig doorwerken en stille uitval. Ook kinderen blijven geregeld buiten beeld. Jeugdartsen melden gemiste contactmomenten en signaleren effecten van onregelmatige werktijden, krappe woonruimte en beperkte mondzorg. ‘We weten dat ze er zijn, maar ze staan niet in het systeem,’ zegt een jeugdarts, die uitlegt hoe wisselende adressen en korte verblijfsperiodes preventie ondermijnen. Het is vaak puzzelwerk, met wisselende BSN’s, onvolledige dossiers en verkeerde postadressen. Een geïnterviewde bedrijfsarts hierover: ‘ik denk dat ik met het grootste deel van de arbeidsmigranten niet in aanraking kom.’

Samenwerking
Toch zijn er volgens het onderzoeksrapport ook lichtpunten. Professionals nemen soms zelf contact op en leggen lijntjes met huisartsen, gemeenten of werkgevers. Maar zonder borging bloedt dit snel dood. ‘Mooie ideeën redden het niet zonder tijd, afspraken en juridische helderheid,’ zegt een arts maatschappij en gezondheid. Het rapport roept daarom op om samenwerking structureel en uitvoerbaar te maken, zodat deze niet afhankelijk is van bevlogen individuen. Het rapport is een pleidooi voor het organiseren van randvoorwaarden voor betere zorg voor arbeidsmigranten. De beroepsverenigingen onderstrepen dat de sociale geneeskunde klaarstaat, mits systemen mensen niet buitensluiten en verantwoordelijkheden helder zijn.

Veel aandacht
Het rapport Arbeidsmigranten veilig en gezond werd gepresenteerd tijdens het symposium ‘Grenzen over, gezondheid dichtbij’, dat op 30 januari in Venlo plaatsvond. Het symposium was overtekend, vertelt Karine van ’t Land, arts M+G en KAMG-voorzitter. ‘Na één dag moesten we de inschrijving sluiten omdat het vol was. Dat zegt iets over hoe belangrijk onze beroepsgroepen het thema vinden.’ Voor sociaal geneeskundigen was zeventig procent van de stoelen gereserveerd, omdat de organisatoren het belangrijk vonden dat ook vertegenwoordigers van ministeries, gemeenten, werkgevers, voorlichters van WIN-punten (Werk in NL) en professionals uit de eerstelijnszorg konden deelnemen. Elize Smal, adviseur gezondheid en migratie bij expertisecentrum Pharos: ‘voor veel aanwezigen was het bijzonder dat juist artsen het initiatief namen. Dat gaf de dag een ander karakter: zorgprofessionals die zelf hun rol pakken en zeggen: dit kan en moet beter.’

Breder kijken
Van ’t Land en Smal zijn ook twee van de opstellers van het onderzoeksrapport. ‘De urgentie wordt door alle drie de betrokken beroepsgroepen gevoeld,’ zegt Van ’t Land. ‘Bedrijfsartsen zien waar zij echt verschil kunnen maken voor veilig en gezond werken, maar voelen ook dat veel mensen buiten beeld blijven. Verzekeringsartsen zien mensen in de vangnetconstructie, maar hebben ook het sterke vermoeden dat zij veel mensen niet zien. Artsen maatschappij en gezondheid lopen tegen barrières aan in systemen en werkprocessen.’ Volgens haar gaat het niet alleen om systeemfouten, maar ook om rolopvatting. ‘Begrijpen we als individuele bedrijfs- of verzekeringsarts de context van arbeidsmigranten? Zien artsen maatschappij en gezondheid de verborgen problematiek? Durven we breder te kijken dan onze formele taak, juist vanwege de kwetsbaarheid van deze groep?’

Schrijnend
Smal wijst op een hardnekkig praktijkprobleem: de ongelijke behandeling van arbeidsmigranten op de werkvloer. ‘Het is schrijnend om te horen dat arbeidsmigranten in veel gevallen niet onder HR vallen, maar onder werkplanning of inkoop. En dat de inlener zich niet verantwoordelijk voelt voor het welzijn van de uitzendkracht. Soms is zelfs aan de kleur van de hesjes te zien of iemand een vaste kracht is of niet. Arbeidsmigranten krijgen minder informatie over veilig werken of minder goede beschermingsmiddelen. Ze krijgen een andere behandeling en voelen zich vaak een wegwerpartikel. Ben je ziek? Dan ben je je baan kwijt en vaak meteen ook je huisvesting. Ze zijn veel slechter beschermd dan andere medewerkers en krijgen minder informatie over hun rechten en plichten of waar ze terecht kunnen als ze ziek zijn.’ Lees hier een artikel over dit onderwerp. Daar kun je als professional wel iets aan doen, vinden beiden. Van ’t Land noemt outreachend werken: ‘ga eropaf in plaats van te wachten tot mensen zich melden. Ga de werkvloer op en stel vragen. Zorg dat je de woonomgeving kent, wees aanwezig. Kaart het aan bij de gemeente, werkgever of inlener en meld misstanden. Daar kun je als professional vandaag al mee beginnen.’

Politiek is aan zet
Tegelijkertijd geven zij aan dat er geen snelle oplossingen zijn voor de kwetsbare positie van veel arbeidsmigranten. Er wordt wel gewerkt aan oplossingen, maar dat kost tijd. Van ’t Land: ‘het probleem is zo systemisch. We hebben kinderen die niet in beeld komen bij jeugdartsen omdat zij niet in het basisregistratiesysteem staan. Voor bedrijfsartsen is het lastig dat veel arbeidsmigranten in dienst zijn bij een uitzendbureau. En verzekeringsartsen zien ook maar een deel van de arbeidsmigranten.’

Volgens Smal is de politiek aan zet om oplossingen te vinden. ‘Binnen Europa is Nederland misschien wel het meest doorgeschoten in de flexibilisering van de arbeidsmarkt. Uitzendwerk was in principe bedoeld voor het opvangen van piekmomenten en tijdelijk werk. Maar bij ons is het mogelijk om mensen permanent in uitzendwerk te houden, terwijl het werk structureel is. Je zou veel eerder richting vaste contracten moeten.’

Van ’t Land ziet voor de beroepsgroepen een rol weggelegd. ‘Wij gaan niet over de inrichting van ons land, maar het is wel onze taak om onrechtvaardigheid, ongelijkheid en stapelende risico’s te signaleren en aan de kaak te stellen. Professionals in de sociale geneeskunde moeten zich hiervoor inspannen, zowel individueel als op het niveau van de beroepsverenigingen.’

Met het onderzoeksrapport is daarmee een belangrijke stap gezet. ‘Het is het einde van de verkenningsfase; van hieruit gaan we verder,’ zegt Van ’t Land. ‘We hebben een zeer actieve werkgroep die doet wat nodig is. We kunnen niet de hele wereld veranderen, maar wel onze stem laten horen, kennis ontwikkelen, leidraden maken en samenwerking zoeken met bijvoorbeeld beleidsmakers en werkgevers.’

Meer weten?
Download hier het rapport Arbeidsmigranten veilig en gezond.