Zal de uitbuiting van arbeidsmigranten ooit stoppen? Het lijkt me niet ondenkbaar. Verschillende ontwikkelingen kunnen daarbij een rol spelen. Zo zal technologische vernieuwing fysieke arbeid op allerlei plaatsen vervangen. Denk bijvoorbeeld aan het inzetten van slimme robots in de tuinbouw, in distributiecentra en op vliegvelden. Vanuit oogpunt van ruimtelijke ordening kan gewenst zijn dat bepaalde bedrijfstakken krimpen of zelfs verdwijnen: minder kassen betekent meer plaats voor woningen en natuur. Ook kan de vraag wegvallen. Hoelang zal China nog melkpoeder uit ons land importeren? Dat kunnen ze daar prima zelf maken. Nederland kan dan met minder koeien en slachthuizen toe.
Daarnaast gaan de vergrijzing en het dalende geboortecijfer vast een rol spelen. Op een krappe arbeidsmarkt moeten werkgevers betere arbeidsvoorwaarden bieden om personeel te werven en te behouden. De kans is groot dat sectoren die zo marginaal functioneren dat ze het van uitbuiting moeten hebben, het dan niet meer redden. Geen ramp: na wat bijscholing en een taalcursus kunnen arbeidsmigranten overstappen naar fatsoenlijk werk.
Ik verwacht dat de overheid dit soort ontwikkelingen eerder volgt dan initieert (of er moet wel heel wat veranderen). Laten we hopen dat de regels rond het inzetten van arbeidsmigranten worden aanscherpt naarmate uitbuiting van deze mensen minder voorkomt. Waarom zouden politici immers nog opkomen voor een handvol werkgevers die hopeloos achterloopt?
Maar dan? Te voorzien is dat op enig moment wordt aangedrongen op excuses over de uitbuiting van arbeidsmigranten. Omdat zoiets gevoelig ligt, wordt het vast uitgesteld tot ruim na het overlijden van de direct betrokkenen. Mijn fantasie daarover is als volgt.
Eindelijk is het toch zover! Koningin Julia zal namens het Nederlandse volk haar excuses aanbieden in aanwezigheid van nazaten van arbeidsmigranten. Het is een publiek geheim dat zij dit een bijzondere taak vindt. Willem Alexander, de vader van oma Amalia, deed eerder zoiets rond de slavernij. Julia heeft wat citaten van hem in haar voordracht. Plus als ondeugend grapje dat slavenhouders hun tot slaaf gemaakten niet zomaar op straat zetten wanneer er even wat minder werk was. Hoe wrang ook, die hadden economische redenen om te blijven zorgen voor voeding en onderdak.
De koningin is geadviseerd om niet te veel aandacht te besteden aan de rol van robotisering en het sluiten van slechtlopende sectoren. Ze kan dat moeilijk als iets positiefs presenteren, want ook groepen Nederlanders raakten daardoor hun baan kwijt. Sommige regio’s zijn erdoor verpauperd, zoals indertijd de mijnstreek. Ze zegt liever zoiets als ‘laat, veel te laat, is toch geluisterd naar de protesten van vakbonden, juristen en sociaal geneeskundigen’. Een van haar adviseurs heeft een mooi, bijna 100 jaar oud citaat gevonden uit een tijdschrift voor bedrijfsartsen en verzekeringsartsen dat ze als voorbeeld kan gebruiken.
Voor het bedrijfsleven en de rechtste partijen is de rol van de werkgevers en boeren een gevoelig punt. Zij drongen erop aan om als frame te gebruiken dat de ‘hardwerkende Nederlander’ dankzij de lage beloning van migranten betaalbare voeding vond in de supermarkt. Ook online shoppen en vakantievluchten bleven zo goedkoop. En waar iedereen profiteerde is moeilijk één partij als schuldige aan te wijzen. De Arbeidsinspectie misschien, want het toezicht schoot ernstig tekort. Maar als verontschuldiging kan worden opgemerkt dat die dienst lange tijd niet op sterkte was.
De schuldvraag is sowieso een dingetje. Excuses moeten niet uitlopen op herstelbetalingen aan nabestaanden. Stel je voor! Dikke kans dat daarom na de excuses de mededeling volgt dat de regering een tentoonstelling over arbeidsmigratie in het Openluchtmuseum zal subsidiëren. Dat is toch een mooi gebaar.
Joost van der Gulden is TBV-redacteur
contact: joost.vandergulden@icloud.com
